Hin Rêziman - Ebdulhekîm Muhemed
Nav
Nav karê aferîdeyên
jîndar (kes, canewer) yan jî tiştan (tiştên şênber, raman, hest, bûyer, reftar,
…) destnîşan bikê.
·
Azirîn û birayên
xwe li gundê Girêpirê ê ku dikevê rohilatî bajarê Tirbespiyê
dijîn.
·
Pêşmerge dixwazin
herin qada şer ji bo serxwebûna Kurdistanê.
Du cureyên navan hene:
1- Gelempernav:
(bira, qad, şer, gund, serxwebûn)
2- Taybetnav:
(Azirîn, Girêpirê, Tirbespî, pêşmerge, Kurdistan)
Navên taybet timî bi
tîpeke girs (girdek) destpê dikin, lê navên gelemper bi tîpeke hûr (hûrdek)
destpê dikin.
Hemî aferîdeyan (kes,
tişt, …) ên ku girêdayî bin bi heman cureyê, yan jî ji heman cureyê bin
destnîşan dikin.
Mînak: min rahişt sîwanekê. (Sîwan) ji cureya giştî ye a sîwanan, yanî yek sîwan ji sîwanan teva.
Têbînî: Pir ji lêker û
rengdêran karin bibin nav.
Mînak: Armanca me teva hatin
e.
Tev li şer
in, mêr, jin, biçûk û mezin.
Em karin gelempernav bi
sê pîvanên bêlî rêz bikin.
1- * Hejmartî:
navên ku em karibin wan bijimêrin.
Mînak: nan, hêk
û bacan pêdiviyê firavînê ne.
* Çendî: tiştên
ku bi kom û kulman bê û newê jimartin.
Mînak: ez çayê bê şekir
û bê şîr dixwazim.
2- * Saxnav an
ku navên saxan (kes, canewer).
Mînak: zarokên taxê pisîk
û keroşkan xwedî dikin.
* Bêcanav an ku
navên bê can (tişt).
Mînak: şagirt pirtûk, lênûs
û pênûsên xwe diparêzin.
3- * Razbernav
an ku navên razberî, sewdanî û nexwiya.
Mînak: şarezarî û lehingî
ji xortan re û spehîbûn û nazdarî ji qîzan re.
* Şênbernav an
ku navên şênberî û jîwarî.
Mînak: cil û bergên min di yane de ne û rûpelên
min ser maseyê ne.
*
Bi giştî navê kit ê nêr ''nêrkit'' bi tîpa ''î'' yê tê naskirin, û navê kit ê
mê ''mêkit'' bi tîpa ''ê'' yê tê naskirin, û navê kom ê nêr û mê bi ''an'' tê
naskirin. Ev tîp jî (î, ê, an) ji wan re tê gotin ''veqetandek'' ew jî timî li
dawiya nav têne nivîsandin.
Şîrî
vexwe.
Pênûsê
bide min.
Xortan şer dikir.
Têbînî:
Sebaret bi tîpa ''î'' yê, rastî ev tîp li gelek deveran nema bikar tê, tenê li
hin navçeyan mîna devera Badînan ew bikar tê, lewma ezê vê tîpê bikar neyênim
ji ber ku bihtirên deverên kurdî nema wê pêk tênin û ez bawer im ku wê di
pêşerojê de ev tîp bê avêtin ji navên kurdî, û ev jî tiştekî durust e ji bo
pêşketina ziman û rêzimanê.
Şîr
vexwe.
Nan
dipêjê.
Lê
dema ku navekî nêr bi van her du cînavkên şanîdanê (vî, wî) re bê, hingî
veqetandeka "î'' bikar tê, û li dawiya wî navî tê nivîsandin.
-Vî şîrî vexwe.
-Wî nanî dipêjê.
1- Hemî gelempernavên ku aferîdeyên
jîndar destnîşan dikin Zayenda wan bê guman e, ên nêr nêr in û ên mê mê ne, ku
veqetandeka wan jî tu ne bê.
Nêr: bav, kur, bira, …
Mê: dê, keç, xwîşk, …
Nêr: beran, nêrî, keleşêr, …
Mê: mih, bizin, mirîşk, …
Bihtirîn
canewerên bej û kedî navekî gelemperî didin bê ku zayend diyar bibê, her yek ji
wan jî zayendeke xwe a taybet heye.
Mînak:
Nêr / Mê
Rovî / kevok
Şêr / keroşk
Ker / hirç
Di
vê rewşê de em karin bi alîkariya rengdêra ''nêr'' an ''mê'' wan ji hev cuda
bikin, bo nimûne:
Roviyê
nêr, roviya mê.
Keroşkê
nêr, keroşka mê.
Yan
jî em karin rengdêrê berpêşî nav bixin an pêşgirekê bi ser nav bixin, êdî dê
navekî hevedudanî pêk bê, bo nimûne:
Nêreker, maker.
Nêrekew, mêkew.
2- Zayenda
navên ku tiştine din diyar dikin ji bilî aferîdeyên jîndar.
Li vir, di vê rêzanê de
veqetandek rola xwe dilîzê, ''ê'' ji bo mêkit, ''î'' ji bo nêrkit û ''an'' jî
ji bo kom bikar tê.
Ji bo van
navan emê bi ferehî li ser nêr û mê ên vî beşê navan rawestin.
Bêguman, li goî rêzanê,
veqetandeka ''î'' bi navên nêr re bikar tê û li dawiya nav tê nivîsandin.
1- Hemî navên ku tiştên
şênber ên bel û bilind (hildayî) diyar dikin.
Mînak: Kaş, Kendal, ban,
çiya, kevir, xanî, kon, dîwar, stewl, axur, sînor,
kavil, zuxur, … td.
- Şêro
kon(î) divedê.
Ji bilî van navên
derêzanî: mal, kox, pir, avahî, girav; ev nav mê ne.
2- Hemî navên jimaran
(jimarnav), ji bilî jimara ''yek'' ê, ji ber ku ew ji navên duzayend e.
Mînak: Du, sê, çar, pênc, …td.
- Di çardehî de meh geş e.
3-
Hemî lajwerdên hişk, ji bilî ''cîwe, bafûn, kirom''.
Mînak:
Zêr, zîv, hasin, pola, şib (tûnc), sifir (paxir),…td.
- Narê zêr(î) dikirê.
4-
Hemî navên ku avên herikî destnîşan dikin, ji bilî ''solav, co, cok ''.
Mînak: Robar, çem, cobar,
…td.
- Di vî çemî de masî pir in.
5- Hemî navên rengan
(dema ku reng weke navan bi kar bên).
Mînak: Spî, sor, zer, kesk,
reş, …td.
- Ez ji
reş(î) hez dikim.
6- Hemî navên ku
berhemên caneweran destnîşan dikin, ji bilî ''hêk, pirtik, hirî, liva, toraq''.
Mînak: Goşt, hestû, eyar,
şîr, mast, penîr, nîvişk, çeqilmast, dew, hinguv, çerm, duhn, firih, tûk, rûn,
lorik, …td.
- Tu şîr(î)
dikelênê?
7- Hemî navên ku darên
hişk destnîşan dikin.
Mînak: Dar, tîrek, dep,
çuqlî, şax, …td.
- Vî tîrekî
ji banê xwe re bêne.
8- Hin endamên laşê
mirov ên derve (ên ku tên dîtin) û ên hindir(ên ku nayên dîtin).
Ên derve:
Mînak: Serî, çav, guh, zik,
ling, pî, pê, mil, rehn, çog, sto, dev, zend, …td.
Ên hindir:
Mînak: Diran, ziman, daram, ra, dil, zirav, mêjî, hestû, ceger, …td.
-Diranê min
şkest.
Têbînî: Di kurdî de hemwateyên
bêjeyan pir in, li gorî zarav û navçeyan hemwate bikar tên, hin bêje bi du û sê
hemwateyan in, heman bêje û hemwateyên wê hin jî nêr in û hin jî mê ne.
Mînak: ''çog'' nêr e, lê
''kabok'' mê ye, ''pî'' û ''mil'' nêr in, ''ceger'' nêr e, lê ''kezeb'' mê ye.
*Bêguman ev rêzan li
ser endamên caneweran jî pêk tê.
9- Hin navên alavên
serşok û pêjgehê.
Mînak: Kevçî, çetel, selahî,
parzûn, lûfik, cezok, çeydan, qetremîz, kûz,
şeh, xiştik, dembol, qelpax, gumgum, den, …td.
- Ka wî çetelî bide min.
Bêguman,
li gorî rêzanê, veqetandeka '' ê'' bi navê mê re bikar tê, û navên mê ji ên nêr
bihtir in.
1-
Hemî navên ku tiştên kolayî, qul û pehn destnîşan dikin, ji bilî ''lat'' û
''gelî''
Mînak:
Zinar, qul, kortik, ax, konçal, çal, newal, deşt, bîr, kanî, gol, derya,
zerya, tengav, parzemîn, kendav, …td.
- Mişk kete
qulê de.
2- *Hemî navên ku êwirgeh (war) û cihê kar û îş diyar
dikin, ji bilî ''stewl, axur, xanî, kon''.
Mînak: Mal, kox, şkeft, xwaringeh,
çayxane, fabrîke, kargeh, mizgeft,
dêr, nivîsgeh, …td.
- Ezê di şkeftê de lêkolînan bikim.
*Hemî navên hevedudanî
ên ku ji nav û paşgirên ''geh'' û ''xane'' pêk tên.
meyxane, wargeh, …td.
3- Hemî navên ku
navgînên siwarkirin û guhestinê destnîşan dikin.
Mînak: Tirên, tirimbêl,
balafir, pîkab, bas, otomobîl, teksî, qeyik, keştî,
gemî, tilifrîk,
mitro, erebe, firoke, kelek, kamyon, otobîs, duçerx,
duçerxe, lorî, …td.
- Ezê
bi balafirê herim Hewlêrê.
4- Hemî navên xaknîgarî
(bajar, welat, çiya), ji bilî navên çeman.
Mînak: Kurdistan, Çîn,
Qamişlo, Tirbespî, Amed, Mihabad, Kerkûk,
Zagros, Bagok, Cûdî, Ararat, …td.
- Siruştên
Kurdistanê bihna mirov fereh dikin.
Têbînî: Ev navên bihûrî, di
xala çaremîn de, divê ku bi tîpên girdek dest pê bikin ji ber ku ew Taybetnav
in.
5- Hemî navên ku
heyînên ezmanî û tiştên ku jê têne xwar (dadikevine jêr) destnîşan dikin, ji
bilî ''ezman, ba, ewr''.
Mînak: Roj, heyv, meh, baran,
zîpik, berf, stêrik, çerx, felek, exter, teyrok,
bahoz, babilîsok, pûk, xûsî, mij, …td.
- Tîrêjên
rojê dijwar in.
6- Hemî navên ku dem û
çaxan diyar dikin, ji bilî ''çax, dan''.
Mînak: Dem, bîstik, gav,
demjimêr, havîn, buhar, payiz, zivistan, ro,
heyv, meh, sal, sedsal, demsal, serdem, êvar, sibih, nîro, çirke,
xulek, çarîk, şev, êvar, şemi, yekşem, duşem,
adar, tîrmeh, …td.
- Di buharê
de xweşî û nexweşiyên kurdan pir in.
7- Hemî navên ku bi êş,
azar û birînan ve girêdayî bin.
Mînak: Êş, birîn, qemûşk,
nalîn, axîn, nikîn, Azirîn, azar, qotik, ta,
penceşêr, …td.
- Qotikê li sewalên min daye.
8- Hemî navên xwarinên
pêjandî û hinek alavên pêjgehê û serşokê, ji bilî ''goşt, nan''.
Mînak: Savar, girar, birinc,
hewdel, tirşik, mehîr, şorbe, merge, …td.
Teşt, piyal, şûşe, qedeh, sarinc, cilşok,
serşok, sifre, safok, stil,
çekmeçe, kodik,
beroş, eynik(nînik), tepsik, lalîk, kêr, kêrik, zerik, mersef, legen, mase,
…td.
- Tu
tirşikê dixwê?
9- Hemî navên amûrên
saz û mûzîkê.
Mînak: Tembûr, ûd, kemançe,
bilûr, erbane, dahol, derbek, def, xişxişk,
cimbiş, …td.
- Bi tembûrê
şevbiwêrk xweş dibê.
10- Hemî navên ku
nivîskeriste û tiştên nivîsgeh û dibistanê destnîşan dikin, ji bilî ''danîştek
(kursî), pel''
Mînak: Pirtûk, pênûs, lênûs,
jêbir, biroke, rastkêş, mase, balîşne, cendik
(çente), kaxez, kedan, ketîre, şîrêz,
pênûsdank, ximav, …td.
- Pênûsê ji destên xwe ne deyne.
11- Hemî navên çekan, ji bilî ''çek, şûr, gurz, doqik, bivir,
şeşperî,
tivrik, tefşo''
Mînak: Demançe, gule, fîşek,
top, tang, bumbe, tifing, mûşek, kêr, xencer,
Tîr, rim, kevan, …td.
- Bi
tifingê, pêşmergan şerê top û tangan dikirin.
12- Hemî navên ku avên
aram destnîşan dikin, ji bilî ''delav''.
Mînak: Derya, zerya, gol, çal, bîr, …td.
- Ava golê
girik e.
13- Hemî nav û tiştên
girêdayî bi rêzimanê ve (tîp, hoker û cînavkan) dema ku wek bêjeyekê an jî weke
navekî bikar bên.
Mînak: Rêziman, hoker, lêker,
cînavk, tîp, ez, tu, xwe, kî, cem, çawa, a, b,
f,
ji, li, ser, …td.
-
Bi tîpa ''r'' yê bêjeyekê pêk bêne.
- Di
rêzimanê de her tişt girêdayî ye bi rêzanan ve.
14- Hemî navên ku bi
''yî, atî, tî, ahî, î'' bidawî bibin.
Mînak: Mezinahî, mêranî,
keskatî, dirêjahî, hevaltî, biratî, …td.
- Di hevaltiyê de mirov malbateke nuh ava dikê.
15- Hemî lêkerên jêderî ên ku
weke navan bikar bên.
Mînak: Birîn, kirin, jîn, vîn, mirin, vemirandin, çûn, …td.
- XWEDA vînê bidê me !
16- Hemî navên dar, geya û
darikên tir an ku şîn, ji bilî ''pin, ceh, ra, qurm, geya, genim''.
Mînak: Dar, çîtik, qeram, garis, spîndar, simbil, dexil, pel, …td.
- Ez darê av didim.
Têbînî: Ji bo libên hişk; dema ku liba genim, garis an jî ceh bê,
eger libeke tenê bê ew mê ye, lê
ku kulmek bê ew nêr e an ku nêrkit e ne kom e, û bihtirê caran di rewşa mêkitê
de bêjeya ''lib'' pê re bikar tê.
Mînak:
-Li vê liba genim binere ! Yanî, li vê genimê binere ! (ji libekê re)
-Li vî genimî binere ! (ji kulmek genim re tê gotin)
17- Hin endamên laşê
mirov ên derve (ên ku tên dîtin) û ên hindir (ên ku nayên dîtin), ji bilî
"çav, kîr, mû, ling"
Ên derve:
Mînak:
Mijgûl,
mijank, birh, argûşk, lam, gerden, sîng, bêvil, difin, lêv,
tilih,
navik, sîvanok, anî, qimçik, anîşk, pişt, kabok, finik, gunik,
patik,
kabik, pehnî, gwîzek, neynûk, …td.
Ên hindir:
Mînak:
Rovî, kezeb,
gurçik, mîzok, zengelor, xarik, bênahî, reşik, xwîn,
spîk, qirik,
…td.
- Pêşmrge xwînê
dirijênin ji bo gelê Kurd.
18- Hemî navên mêw, şînî û sewzeyan, ji bilî
''tirih''.
Mînak:
Hinar, sêv,
moz, bihok, tivir, sîr, pîvaz, xox, hirmî, mewîj, firing, dolmik, xirtik,
bacan, pirteqan, kartol, qernebît, lihane, …td.
- Hinarê bixwe, ew pir bi sûd e.
19- Hemî navên ku hestên netewî, niştîmanî
û azadiyê destnîşan dikin.
Mînak:
Niştîman,
serhildan, serkeftin, berxwedan, aştî, azadî, pêşketin,
raperîn,
yekîtî, serxwebûn, têkoşîn, netewî, netew, …td.
- Bi berxwedanê emê bigihêjin mirada xwe.
Navên du zayend an ku nêtar
(nêremê)
Ev jî hemî navên ku em karin wan
hem nêr û hem jî mê bikar bênin.
Mînak:
Mîr, dijmin, cîran, dost, heval, semyan, hogir, serok, serdar,
Mamoste, qurban, gorî, yek, balyoz, kargêr,
şahyar, beswan, …td.
Hemî rengdêrên ku weke navan bikar tên, ew jî nêtar
in.
Mînak:
-
Mamosteyê wane şirove
dikir.
-
Mamoste (yî) wane
şirove dikir.
-
Ez ji vî hevalî hez
dikim.
- Ez ji vê hevalê hez dikim.
- Serdarê leşker pişkinîn dikirin.
- Serdar(î) leşker pişkinîn
dikirin.
*Taybetnav, kesekî an tiştekî tenahî destnîşan dikê û timî bi girdekê destpê dikê.
Mînak:
- Kamîran Bedir-Xan ji bakurê Kurdistanê ye.
- Ez ji
gundê Girêpirê me.
*Taybetnav,
navên kesan, bajar û welatan, gund û bajarokan, tiştan, … nîşan didê, lê ew
navine taybet in ji wan kes û tiştan re.
1-
Karê bibê kiryar ; em karin bêjin ku ew timî dikevê berî lêkerê de.
Mînak:
Perî û Elend
li hev dixin.
Alar bi çalepkan
dimeşê.
2- Karê bibê
biresereke durust.
Mînak: Ew diçê dibistanê.
3- Karê bibê
biresereke nedurust.
Mînak: Min diyariyek ji Cûdî
re kirî.
4- Karê
hokerekê, rewşekê şirove bikê.
Cih: ez dixwazim li dibistanê bixwênim.
Dem: ew vê sibehê giha gund.
Rewş: hino hino daxivê.
Navgîn: tê bi tirênê
bê yan bi balefirê.
Armanc: bixwîne ji bo tu biser bikevê.
Encam: karekî serkeftî kirin.
Hegerî: ku xort tev koçber bibin, wê kî berevaniyê bikê !
Sedem: bi sedema hejariyê, ew koçber bû.
Buha: ev bi sed dolarî
ye.
Pîvan: dirêjbûna te du mitro ye ?
Zor sipas Mamoste
ردحذف