Yekemîn şoreşa neteweyî ya Kurdî li Rojhilata Navîn
Şoreşa Şêx Ubeydullahê Nehrî 1879
Selah Beyro
Ev şoreş bû sedema tirsê ji bo Îranê, Rûsya û Împeratoriya Osmanî;
loma tevî nakokiyên xwe, wan hevalbendiyek ava kirin da ku pêşiya wê bigirin.
Wê demê Împeratoriya Osmanî di nav hilweşîneke siyasî û aborî de dijî û
Kurdistan yekem cih bû ku bi şer, piştguhxistin, bacên giran û leşkeriya neçar
(mecburî) berdêla vê yekê da, dûv re êş û azarên xelkê hîn zêdetir bûn dema ku
karesatek mezin çêbû; di zivistana sala 1879an de xelakê (birçîbûnekê) li gelê
Kurdistanê xist û di nav wê wêraniyê de bi sedhezaran mirov mirin.
Di nav vê kavilbûnê de, navek derkete holê ku dîroka wê serdemê
guhert; ew Şêx Ubeydullahê Nehrî bû, şêxê Terîqeta Neqşebendî.
Ew ne tenê şêxekî olî bû, lê belê serkirdeyekî xwedî projeyeke
siyasî û dîtineke dûrbîn (stratejîk) bû. Şêx dest bi organîzekirina
serhildaneke giştî kir û peywendî bi serokên eşîran re kir, wî hewl da ku
Kurdan di nav yekîtiyekê de bîne cem hev û tekez kir ku mafê Turkiye û Îranê
tune ye ku desthilatdariyê li ser Kurdan bikin. Di sala 1880 yî de, kongirekî
dîrokî yê serokên Kurd li Şemzînan a Hekariyê hat lidarxistin, şand ji gelek
bajar û herêmên Kurdistanê mîna Silêmanî, Amêdî, Hewraman û Botan, û her weha
ji herêmên Wan, Sêrt, Mûş û Sasonê beşdar bûn, her wisa pêwendî û piştgirî
gihîşt Mûsil û Bexdayê jî. Ji wir şoreşê destpê kir, pêşî li Kurdistana Îranê
(Rojhilat), herêm û bajarên Kurdî mîna Mehabadê hatin rizgarkirin û bûyer gihîştin
Serdeşt û derdora wê, paşê, hêzên Şêx pêşde çûn û li herêmên rizgarkirî
rêveberiyeke demkî ava kirin.
Ya balkêş ew bû ku Şêx fermanên tund dan ku tu kes destdirêjiyê li
birayên mesîhî û kêmneteweyan neke, û tekez kir ku armanca şoreşê ne tevlîhevî
ye, lê belê azadî û avakirina paşeroja gelê Kurd e. Lê serkeftina şoreşê tirs
xist dilê hemûyan; Îranê zextên tund kirin, Împeratoriya Osmanî destwerdan kir
û sînor girtin da ku rêya vegerê bibire û Rûsyayê jî hêzên xwe kom kirin da ku
rê li ber derbasbûna şoreşgeran bigire.
Bi vî rengî, şoreş ji sê
aliyan ve hat dorpêçkirin: Îran, Osmanî û Rûsya.
Ev hevalbendiyeke berjewendiyan a temam bû ji bo sekinandina
yekemîn projeya rizgarîxwaziya neteweyî ya Kurdî.
Bi derbasbûna demê re û ji ber giraniya dorpêçê, tepeserkirinê û
kêmkasiya alîkariyan, serhildan qels bû û şoreş tevî mezinahiya xwe bi dawî bû,
di encamê de, Şêx Ubeydullah ji bo Hîcazê hat sirgûnkirin û li Mekeyê canê xwe
ji dest da. Lê ev şoreş wekî rastiyeke winda nabe; ew yekemîn belge bû ku nîşan
da ku Kurd ne tenê eşîrên ji hev belavbûyî ne, lê belê gelek in ku hewl didin
vîna xwe bikin yek û azadiya xwe ava bikin. 
ليست هناك تعليقات: