XELEKEK JI DÎROKÊ NEWALA SÎNÎYA -Yûnis Hemê

Newala Sînîya ku şûnewarnasan ew  bi Akraba dane nasîn, ew dikeve nava çiyayê Homanê ji hêla bakur ve. Ev newal dîrokî ye bi şûnewar û bûyerên ku li hindama vê newala navdar qewimîne ku çiyayê Homanê dikê du parçe.Mirov dikare wê bi Gelî binav bike . Ev newal di heyamên berê de çem  bû ber  bi bakur ve di herikî diçû ta Çemê Xabûr yê naskirî bi dirêjahiya 14 k.m û herdu rexên newalê avahî bûn .  Li vir pêwîste em hinekî bi kurtî Çiyayê Homanê bi xwendevanên hêja bidim nasîn. Ev çiya dikeve baş‏ûrê rojavayê bajarê Hesika (Hesekê) bi dirêjahiya 70 ta 75 km û ferehiya 10 ta 12 km û rûberiya 800-km   çargo‏‏‏‏‏‏‏‏‏şe û bilindahiya 900 m ser deryayî, rêjeya barana salane tê de ji 300 ta 400 m.m heye .

Dîroknasê misilman Yaqûtê Hemewî di  sala 1215ê de dema hat serdana vî Çiyayî  ew di pirtûka xwe ya sisê yê de ya bi nave Ferhenga ‏‏‏‏‏‏‏‏‏Şaristanan, bi Torzêta nav kir. ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏Lê kurdan ew bi Homan nav kirin, û pi‏‏ştî şêx Ebid Elezîzê Gêlanî kurê Şêx Ebid Elqadirê Gêlanî koça dawî lê kir, sala 1182ê, navê çiyê bû Ebid El elezîz wek rûmetekê dane  wî şêxî. Belê dîroknasê Ereb Ehmed Wesfî Zekeriya dema hat serdana vî çiyayî, di sala 1942ê de, di pirtûka xwe de, rûpela 12ê ji pirtûka xwe ya binavê Hozên Welatê Şamê  (Bilad Eşşam), ew bi Cebel Elmubarek binav kir. ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏Ji ber ku ev nav wergera gotina yaonanî ya Torzêta û Homan bû .

‏‏‏‏Belê weke ku van dîroknasên navborî di heyamên berê de ev çiya  bi dar û deviyên wî dane nasîn . Bi co û cobarên wî, bi rez û werzên wî, bi kes û avahiyên wî, navdar û pîroz bû. Lê mixabin piştî ku pêlên Erebên koçer ji başûr ve hatin ew kirin mîna biyabaneka rût, dar û devî tev birrîn, baran jî nema hat, bêtir ji heşt   kaniyên avê lê hebûn tev çikan, bûne kanîkor li şûna wan bîr hatine kolan .

Lê şûnewarên vî Çiyayê pîroz ta roja îro dîdevanin li ser şaristanên ku lê ava bûne.

 1—KELEHA  SUKERA

Li rex newalê di hûndurê çiyê de ji aliyê rojava Kelehek dîrokî heye û li ser Kelehê dîwar, enbar, û çend sarinc jî hene, Ereb bi Sukera binav dikin ,û Kurd bi Sêgira, Ser gira nav dikin,  ji ber ku sê girên biçûk li dorê hene. Mixabin Yaqûtê Hemewî li ser vê Kleha dîrokî ne axiviye. Tevî ku serdana navçeyê kiriye . Tê zanîn ku Yaqût  berî Keleh ava bibe hatiye navçeyê, di vir de tekez dibe ku Keleh di serdema Eyûbiyan de ava bûye bi dirêjiya 150 mitrî, û ferehiya 7o mitrî, û rûberiya wê 10500 mitrê çargoşe. bilindbûna wê ji derdora xwe 350 mitr heye, 4 bircên çavdêriyê li ser Kelehê hene . Bingehên dîwaran li herçar aliyên Kelehê xuya dikin 4 çalên di latê de kolandî hene .  Û gumbeta mizgeftê ji rexê başûr ve ta îro ava ye .  Xweş eşkere dibe ku ev Keleh ya artêşa Eyûbiyan bû taybetî  çavdêriyê bû.

Û ji hêla bakur ve rojavayê newalê di koka çiyê de gundek heye dibêjinê Sûsa, kaniyeka avê jî lê hebû. Yaqût dibêje bajarokekê , nişteciyên wî Farisî ne, û wateya sûsa bi zimanê Erebî  naz e xweşik e. Birastî pirsgirêkek di vir de peyda  dibe, ji ber ku Yaqût di gelek waran de, û ji ber ku zimanê kurdî û yê Farisî pismamên hevin, cêwazî nexistiye di navbera herdû gelan û zimanan de. Lê ji  ber ku nişînên Herêmê di wî heyamî de Kurd bûn, dê vegerim pirtûka dîroknasê misilman yê Ereb Elmesûdî ya bi navê El tenbîh Elişraf, sala  825 ê zayînê, di rûpela 78ê de dibêje 9 hozên Kurd di navbera Çemê Dicle û yê Feratê navîn de hene û yek bi yek navên wan tînê zimên, 2 hoz ji wan ta îro li herêmên xwe dijîn, Kîkan û Metînan. Ji xwe di serdema desthilatiya Osmaniyan de li  herêmê ev herêma navborî tev dibin desthilatiya hoza Milan de bû ta Helebê, ta Birahîm Paşa paşayê milan di sala 1908ê koça dawî kir. Tirba wî niha li ser Girê Bêzara ye, başûrê bajarokê Sifeya ye.

GUNDÊ  HOMANIYÊ

Ev gund dikeve  bakurê Çiyayê Homanê bi 5 km li ser milê  newala Sînîya ji aliyê rojhilat  ve pir bingehên şêniyan yên bi keviran û gêç (ces) ê ava bibûn. Bîra gund kevnar e, pêçayî bi keviran û xeşîmek (tûnelek) jî lê hate dîtin .

Dema me ji gundiyan pirsî ser dîroka gund û nşteciyên kevin, û kê ev nav lê kir bersiv nedan, gotin: em tiştekî nizanin .

   GIRÊ MEBTÛH

Ji girên herî balkêş in di parêzgeha Hesikan de li bakurê rojhilatê Sûriya ku dibe dîdevan li ser şaristaniyeka bêhempa, vedigere bêhtir ji 3500 salî berî zayînê û pir bi qatên dîrokî yên giring, û jiyana mirovên berê û pêşketina wan dide nasîn. Di herêma Cizîrê de girê Mebtûh dikeve rojavayê Newala Sênîya ku di heyamên berê de çemekê rewa bû (ava wî dihat vexwarin). Jêdera wî Çiyayê Homanê bû, Ku îro tê nasî bi Çiyayê Kizwanan, 37 km dikeve rojavayê bajarê Hesika û 8 km bakurê Çiyayê navborî, rûberiya 29 hiktar û bilind bûn ji derdorê 16,5 m, bi bingeheka gurover 542mitir ji hudir ve û ji aliyê derve 833 mitir  ê çargoşe . 7 deriyên bajêr hene .Ji xwe ev heft derî beşekê ji efsaneyên Kurdan tîne bîra mirov. Pir tê gotin ku 7 qatên Asîmên hene, û 7 qatên zemînê hene, û 7 qatên Dojehê hene û, û…, htd. Dema zarokên şemze (şemze ew zarok in yên ku temenên wan rojek ta heyvekê) di heft rojan de dimirin digotin heftekê lê da û pir biwêj û mînak li ser jimara heftan têne gotin. Gelo  wate çiye?

Wek me di pêşîn de destnîşan kir dîroka bajêr vedigerê 3500 salî berî zayînê, û pir qafikên şikestî ta serdma Bîzentiyan  û misilmanan şaristaniya vî bajarî nîşan didin. Belê di nava qafikan de, cûreyek genimê kevin hate dîtin. Pisporên çandiniyê gotin: ev cure genim îro nemaye, û her tayekî bêhtirî sumbilekî li xwe digirt. Lê mixabin ta roja îro hîç belge bi navê bajêr yê dîrokî bi dest me neketine.  Ji ber di serdema desthilatiya Basiyn de çi şûnewarên ku nîşaneka kurdan tê de heba ew winda dikirin, an piştguh dikirin . Pir tê gotin ku ev şaristanî geş bû di serdema Ekadî de, 2400—2100 berî zayînê, çawa ew bingeheka Abûrî û siyasî bû. Şandeka Emêrkî ji zangoya Yêl bi serpereştiya Dr Firank Hol ji sala 1984ê ta 2001ê vekolîn li vî girî kirin . Pişt re   Dr Antûn Silêman û Ebid Mesîh Bexdo wan jî lêkolîn lê kirin gotin: çar qatên şaristanan li ser vî girî hene . Peykerê Jinekê dirêjaya wî 10  sm, û wêneyê çend balindeyan û çend destar û tenûrên çêkirina nanî li ser dîtin. Û enbarên xwarinê,  kurdan ew kiwar binav dikirin, ji bo hilandina dan û mehûj û pêdiviyên jiyanê yên dî, û du perestgehên olî jî tev li ser bingehên kevirî ava bûne, paşê bi kelpîçan, li wir hatin dîtin . Yek bi dirêjaya 12 mitran, û ya dî 14 mitir. Benda (sûra) li dora Kelehê ji 5 ta 3 ê mitran fereh e û cihê pasevanan leşkerî tê de ye. Û pir mohir û bivirên bironz lê hatin dîtin, û hinek  gurzên (doqikên) şerî, û xencerên bironz, û guvaştekeka tirî. Tê nasîn ku çandinî di wî heyamî de pir pêşketî bû kolanên wan tev bi keviran û gêçê (cesê) dûzkirî bûn. Şerşok û cokên avê jî bi endazyarî çêkirîbûn .

 GUNDÊ ÇOLME (piştî erebkirinê bû Xirbet Elşeîb)

Ev gund dîrokî ye, dikeve rojavayê newala Sînîya, li ser milê newalê ava bûye, nişteciyên gund îro tevde  kurd in, ji hoza Deqorya ne, têne nasîn bi Alkina. Ev gund di sala 1950ê de ava bûye . Qada wê tev beyar bû. Zeviyên wî di pêşîn de tev bi cotê ajelan çandinî lê dihat kirin. Serjimara gundiyan bêhtir ji 12 malbatan hene. Di pey re piştî guristana gund çêbû, û xirbê başûrê gund kolan ji bo miriyan têde veşêrin, gelek qafik, kûz, den, şerbik, kodên kevirî û zîlanên deriyên  kevin dîtin, û destarên hêrana genim û ceh û nîsk û pêdiviyên xwarinê, hatin dîtin .

 

Jêder

1-mesûdî Eltenbîh Elişraf, rûpela 78.

2- Yaqût Elhemewî, Ferhenga Şaristanan; pirtûka sisiyê.

3- Ehmed Wesfî Zekeriya  Hozên Şamê; rûpela 12ê.

4-Yûnis Hemê pirtûka Xaka Xwe Binasin.

 5-Dr Firank Hol ji şanda Zangoya Emêrkî

 6-Dr Antûn Silêman ji bajarê Himisê

7-Dr Ebid Mesîh Bexdo rêveberê Koçka Şûnewaran li bajarê  Hesika.

8-Pênûsa Azad-23

فبراير 05, 2026